قوله : * ( أَنْ تَكْتُبُوه ) * ، « ان » در محلّ نصب است بوقوع الفعل عليه ، التّقدير : لا تسأموا كتابته . * ( صَغِيراً ) * ( 1 ) ، كان الحقّ * ( أَوْ كَبِيراً ) * ، اگر حق اندك بود و اگر بسيار . و نصب « صغير » و « كبير » شايد تا به اضمار ( 2 ) « كان » بود چنين كه گفتيم ، و شايد كه نصب او بر حال بود من « الهاء » في قوله : * ( أَنْ تَكْتُبُوه ) * ، [ اى ان ] ( 3 ) تكتبوا الحقّ و حال باشد از مفعول به ( 4 ) . * ( إِلى أَجَلِه ) * ، اى وقت محلَّه . و « اجل » وقت باشد و [ دين ] ( 5 ) مؤجّل موقّت باشد . * ( ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّه ) * ، « ذا » اشارت است و « كاف » خطاب ، يعنى آن ، اى ( 6 ) جماعت مخاطبان ( 7 ) بدادتر بود و بعدلتر . و القسط ، العدل . و قسط ، نصيب باشد براى آن كه بهره باشد به عدل و راستى ، و اقسط اذا عدل ، و قسط اذا جار ، و گفته‌اند : اصل كلمه از جور است ، و اقسط ، اى ازال ( 8 ) الجور . و القسط اسم للاقساط . * ( وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ ) * ، و راستتر ( 9 ) باشد در اقامه شهادت . * ( وَأَدْنى أَلَّا ) * ( 10 ) * ( تَرْتابُوا ) * ، و نزديكتر به آن كه به شك نيوفتى ( 11 ) در گواهى [ 378 . پ ] و مبلغ دين و نقد مال و حلول ( 12 ) اجل ، و اين جمله بر ياد بنماند ( 13 ) به روزگار ، پس قديم تعالى از كرمش ( 14 ) بر بندگان فرمود كه ( 15 ) : بنويسند تا حقّ مردمان ضايع نشود به فراموشى گواهان ، كدام نوع از انواع نعمت است كه خداى با ما ( 16 ) نكرد ؟ آنگه استثنا كرد بعضى حقوق را از نوشتن ، گفت : * ( إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً ) * ، جمله قرّاء به رفع « تجارة » خواندند ( 17 ) ، و وجه او آن است كه : اسم « كان » باشد ، و « كان » تامّه بود ، و معنى آن باشد كه : الا ان تحصل و توجد تجارة حاضرة .

--> ( 1 ) . تب و ان . ( 2 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : شايد كه ، با توجه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 - 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به تب افزوده شد . ( 4 ) . تب قال تعالى . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : يعنى اى آن . ( 7 ) . همه نسخه بدلها اقسط عند اللَّه . ( 8 ) . تب : اذا ازال ، ديگر نسخه بدلها : اذا ازال . ( 9 ) . تب : راستر . ( 10 ) . اساس : ان لا ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد . ( 11 ) . تب : نيفتيد ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : نه اوفتى . ( 12 ) . مج ، وز : طول . ( 13 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : نماند . ( 14 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : رحمتش ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 15 ) . همه نسخه بدلها : تا . ( 16 ) . تب : خداى تعالى با بندگان . ( 17 ) . مج ، وز : خوانند .